Er zijn een paar opvallende thema’s uit de reis te halen, zoals `inclusion´. Medewerkers van de projecten die we bezochten werken met een enorme inzet en passie aan het betrekken van alle mensen (jong en oud, rijk en arm, blank en zwart) bij cultuur. Dit onderwerp lijkt in Brazilië geen “apart thema”. Het is als een onderdeel van de cultuur zelf. Kunst, populaire cultuur en volkscultuur gaan hand in hand. Er lijkt minder harde grenzen tussen hoge en lage cultuur te bestaan. In ieder geval wordt het heel gewoon gevonden om verschillende vormen gezamenlijk te presenteren. Culturele centra spelen hierin een belangrijke rol.

Wie betaalt bepaalt? We hebben veel moeite gedaan om te achterhalen hoe de Braziliaanse financiële systemen in de cultuur nu precies werken, maar het blijft complex. Private bedrijven hebben in Brazilië veel invloed, ook op de programmering. Tijdens een debat in Centro Cultrual de Sao Paulo werd duidelijk dat de discussie in Brazilië over private inkomsten en de rol van de overheid heel anders loopt dan onze discussie over ‘cultuurprofijt’. In beide landen is het doel echter wel hetzelfde: zorgen dat de aansluiting tussen cultuursectoren en de samenleving behouden blijft en overheden en private organisaties een gezamenlijke verantwoordelijkheid dragen voor een bloeiend cultureel leven.

Debat bij het Cultural Center Sao Paulo

Groot, groter, grootst…. Het begon met de omvang van onze eigen delegatie. Was die niet te groot? Ter plekke bleek eens te meer dat het goed was dat alle sectoren vertegenwoordigd waren. Binnen een aantal sectoren werden al samenwerkingsverbanden met Brazilië ontwikkeld en anderen speelde met het idee. Het samenbrengen van deze groep heeft ervoor gezorgd dat in een korte tijd een sterk programma kon worden gerealiseerd (anders was men dit op individuele basis gaan doen) en concrete ideeën onderling gelijk konden worden uitgewerkt. Er is hierdoor een kritische massa ontstaan voor de verdere uitwerking van het internationaal cultuurbeleid in Nederland. Brazilië is natuurlijk een enorm land. Alleen de stad Sao Paulo herbergt al meer mensen dan er in Nederland wonen.

De favela’s (krottenwijken) hebben een omvang en problematiek; onze Vogelaarwijken lijken opeens een overzichtelijk vraagstuk. En de culturele voorzieningen zijn soms zo groot dat allerlei voorzieningen (zwembad, theater, voetbalveld en expositieruimte) samengebracht kunnen worden. Mogelijke samenwerkingsprojecten zullen zich moeten beperken tot een paar plekken in Brazilië en ideeën zijn niet eenvoudig te kopiëren. De concepten geven echter mooie aanknopingspunten om verder uit te werken.

Optreden Batuque Batucada in favela Cruzeiro

Hoe verder? Alle deelnemers maken een verslag van hun ervaringen en zetten de concrete mogelijkheden voor samenwerking of uitwisseling op een rij. Begin september komt de groep weer bij elkaar en worden concrete voorstellen gepresenteerd. De fondsen en sectorinstituten zullen gezamenlijk een plan van aanpak maken. Al met al een positief beeld. De kop is eraf….op naar de volgende fase!

We vliegen op zondag van Rio de Janeiro naar de nu bijna vijftig jaar oude hoofdstad. In de dromen van planologen telde deze hoofdstad maximaal zo’n 250 duizend inwoners, na wat kwakkelende jaren groeide de stad echter explosief tot het huidige aantal van 2,5 miljoen. De levensvatbaarheid verstomde het debat onder de critici. Het leefklimaat van de stad scoort anno 2009 dan ook opmerkelijk hoog bij jonge gezinnen. Ook een van de mappers, theatermaker Ricky Seabra, verklaarde ons zijn liefde voor de stad. Hij vertelde over de pioniersjaren van zijn ouders en de enorme speelruimte rondom de huizenblokken van Niemeyer of Burle Marx en hoe deze vandaag de dag bewoond worden door kleine aapjes en prachtige vogels. De bomen zijn immers volgroeid waardoor de fauna uit de omliggende savanne de stad heeft ingenomen.
Ambassadesecretaris Mariëlle van Miltenburg heeft alles voor ons voorbereid en praat ons voorafgaand aan de ontmoetingen bij over de hoofdstedelijke mores. Na de ambassadeur volgen de ministeries van Buitenlandse Zaken en Cultuur. De bezoeken kennen een formeel aspect dat uiteraard contrasteert met de veel directere ontmoetingen in de cultuurpraktijk van São Paulo en Rio. De hartelijkheid is niet anders. Onze gesprekspartner bij Buitenlandse Zaken maakt grote indruk, en niet alleen omdat hij verhaalt over zijn bezoeken aan het Rijksmuseum en het Stedelijk of omdat hij een gastvrije rondleiding geeft door het Palácio do Itamaraty, het veel geprezen representatiegebouw van de republiek. In de ontvangstzalen van Oscar Niemeyer uit 1962 vertelt hij vol trots over de, zeer recent in deze zalen opgestelde, indiaanse keramiek. De emancipatie van de oorspronkelijke bewoners heeft bij de regering Lula da Silva immers hoge prioriteit .
Hij refereerde daarbij aan het gesprek waarmee we begonnen. Op zijn vraag over wat de Nederlandse cultuurmissie nu had geleerd, hadden wij hem gemeld dat er natuurlijk erg veel praktische plannen voor uitwisseling en intensivering waren gesmeed, maar dat de (overigens geheel ‘witte’) delegatie daarenboven zeer geïnspireerd naar huis ging inzake twee discipline overstijgende kwesties: de buitengewoon inclusieve positionering van de cultuurprogramma’s (lees de omgang met culturele diversiteit) en de onderwijskundige aanpak waarbij dans, theater, muziek en circus werden aangemerkt als de ‘vier talen’ van het onderwijs en de outreach programma’s. Niet autonoom maar instrumenteel.

Maandagmiddag is de missie finaal ten einde. Een korte architectuurrondrit door de stad brengt ons uiteindelijk op de luchthaven. Henk Heikamp reist via Rio en mij rest nog een allerlaatste dag in São Paulo alwaar ik een extra afspraak heb met de grand dame van de Braziliaanse galeries: Senhora Luisa Strina. Twintig jaar geleden hielp zij Wim Beeren, Dorine Mignot en Els Barents bij de grote tentoonstelling U-ABC in het Stedelijk Museum; een nu legendarische tentoonstelling over schilderijen, beelden en fotografie uit Uruguay, Argentinië, Brazilië en Chili (september/december 1989). Destijds pleitte ik al voor een show met alleen de Braziliaanse kunstenaars, zegt ze tegen mij. Of ik terug in Nederland wil doorgeven dat het anno 2009 tijd is voor een tentoonstelling over enkel Brazilië. Bij deze.

Delegatieleider Monique Vogelzang bij het Museu de Arte Moderna – het Museum voor Moderne Kunst in Rio de Janeiro

mamrio.com.br

George Lawson en Henk Heikamp in Rio de Janeiro

Rio en Sao Paulo… een groter verschil kan je je niet voorstellen. Hier het Rio gevoel, uitgebeeld door George Lawson en Henk Heikamp

Presentatie van mapping in Rio de Janeiro

Op vrijdag 19 juni werd onder grote belangstelling de Mapping van het Braziliaanse culturele veld aangeboden aan het culturele veld in Rio de Janeiro. Delegatieleider Monique Vogelzang, directeur kunsten OCW, reikte wederom de mapping uit. Het event vond dit maal plaats in de prachtige historische binnenplaats van het National Historical Museum.

Delegatieleider Monique Vogelzang, directeur kunsten OCW, reikte de mappings uit.

In Nederland kent men de volgende clichébeelden van Brazilië: samba, carnaval, voetbal en… ja, geweld. Dit beeld werd deze zomer nog eens bevestigd door de foto op de uitnodiging voor de Brazil Contemporary tentoonstelling van drie musea in Rotterdam. Op de voorkant pronkte een half naakte vrouw in bikini met een glimmend zilver gepoetste revolver (zie de facebook discussie). Om er maar geen misverstand over te laten bestaan bij het Nederlandse publiek: dit is Brazilië. Brazilië is seks en geweld.

Om die clichébeelden maar eens op waarheid te testen, werd tijdens het bezoek van de culturele missie ook een bezoek gebracht aan een plek waar bikini’s en revolvers in grote getallen aanwezig zouden moeten zijn: de Braziliaanse sloppenwijken, favela’s. De favela’s zijn alle soorten en maten: groot en klein, bijzonder arm en semiwelvarend, goed onderhouden (riolering en andere voorzieningen) en slecht onderhouden (niets). In een aantal favela’s zijn ook cultuurmakers aan de slag. Soms omwille van onderwijs en participatie, soms omwille van vermaak. Andere cultuurmakers zijn de favela in getrokken vanuit het idee dat het niet uit zou moeten maken of een cultureel centrum nu in de meest welvarende wijk van de stad staat of in de armste.

De Nederlandse organisatie IBISS is al jaren actief in Vila Cruzeiro, één van de grootste (en volgens kenners één van de gevaarlijkste) favela’s van Rio de Janeiro. Aan de buitenkant van deze favela’s bevinden zich twee kleinere favela’s: Mare en Nova Hollanda. Op het programma van de culturele missie stond een bezoek aan alle drie de favela’s gepland. Vanwege het oplaaiende geweld van de afgelopen weken werd de delegatie echter bij aankomst in Rio de Janeiro door de Nederlandse ambassade mede gedeeld dat een bezoek aan Mare en Nova Hollanda door de Nederlandse ambassadeur werd verboden. Het zou er te gevaarlijk zijn. Maar hoe gevaarlijk is gevaarlijk? Verdwaalde kogels en granaatscherven gevaarlijk? Nigeria gevaarlijk? Afghanistan gevaarlijk? Vogelaar-wijk gevaarlijk? Jongeren met messen en geweren lopen zo ongeveer overal ter wereld over straat; van Slotervaart tot Columbine. Hoe gevaarlijk is de favela? Wie zal het zeggen.

Merkwaardig aan het verbod was echter dat het bezoek aan Vila Cruzeiro NIET werd verboden. Alleen Mare en Nova Hollanda waren niet toegestaan. Waarom deze wel en de andere niet? De organisatoren van de te bezoeken projecten in Mare en Nova Hollanda vroegen het zich terecht verontwaardigd af. Ze hadden immers alles in werking gezet om het bezoek geslaagd te maken. Van kinderkoren tot dansgroepen, van uitgebreide informatie verstrekking tot rondleidingen… alles stond opgelijnd. Waarom Cruzeiro wel en zij niet? De ambassade kon er geen goed antwoord opgeven. Zou het iets te maken hebben met het feit dat de activiteiten in Cruzeiro door veel buitenlandse (en ook Nederlandse) organisaties worden gesubsidieerd en de andere plekken niet? Cruzeiro is de absolute donor darling van alle favela’s, veelvuldig bezocht door menig politicus of internationale delegatie, en daardoor prima afgestemd op bezoeken als de onze. Wellicht dat we daarom wel naar Cruzeiro mochten en niet naar de anderen. Wie zal het zeggen. Maar om nou te zeggen dat we veel vertrouwen, goodwill en respect hebben afgedwongen bij de medewerkers in Mare en Nova Hollanda, nee, dat niet.

Twee van de delegatieleden bleken alle verboden van de ambassade in de wind te slaan en een bezoekje aan Nova Hollanda te wagen. Zonder enige kleerscheuren keerden ze twee uur later terug in het hotel. Conclusie: prachtige projecten, prima mensen en waardevolle culturele activiteiten. Eén keer een jongen met een karabijn voorbij zien lopen en dus: hoe onveilig is onveilig?

De rest van de groep – waaronder ondergetekende – bracht diezelfde middag een bezoek aan Cruzeiro, het “epi centrum van het favela geweld”. Bij aankomst bleken de voorbereidingen van een heuse block party in volle gang. De delegatie werd getrakteerd op een heerlijke barbecue, een mooie theater- en dans voorstelling vol ´favela funk´ en een ontmoeting met drie wijkleiders. Eén van hen, een minimaal 140 kilo’s wegende man met vier telefoons genaamd Hercules, begeleidde ons vrolijk door het plaatselijke cultuurcentrum. Hij zou niet misstaan hebben in een maffiafilm als Scarface of Goodfellas.

Voor de rest vooral veel blije, hoopvolle jongeren, bruisend van energie. Was dit nou echt dat epi-centrum van geweld? Vol verwarring stapten we twee uur later gewoon weer de bus in. De theater- en dansgroep zwaaide ons vrolijk uit. Op de valreep wisten ze te melden dat ze volgend jaar door Nederland touren. We beloofden hen dan zeker weer te ontmoeten. Op de hoek van de straat stond Hercules met één van zijn vier telefoons te bellen. Een drugsdeal? Meer geweld? Of gewoon een belletje naar zijn vrouw om te vertellen dat hij zojuist een leuke groep Hollanders begeleid had en dat hij snel naar huis zou komen voor een vol bord eten. Wie zal het zeggen?

In de bus terug naar het vijf sterren hotel bekroop mij een vreemd gevoel. De hele middag had zich al een onbehagelijk gevoel van `apies-kijken´ meester van mij gemaakt. Maar dat was inmiddels ingeruild voor een ander gevoel; het gevoel onderdeel te zijn geweest van een grote theatershow. Wellicht een show ter grotere eer en glorie van de (Nederlandse) donors en cultuurmakers, die hier ongetwijfeld heel oprecht en met de beste bedoelingen hun werk doen. In deze theatershow leek het echter wel erg vaak over ‘ons’ te gaan in plaats van ‘hen’. Over ‘onze’ goede bedoelingen, ‘onze’ barmhartige financiering en ‘onze’ artistieke superioriteit die de bevolking uit Cruzeiro zo veel moois kan leren.

Met deze insteek komen we echter niet veel verder. Internationale samenwerking betekent gelijkwaardigheid, op elk niveau. Dat mogen we nooit uit het oog verliezen, ook bij een project als deze. En ja, cultuur kan een fantastisch middel zijn om sociale problematiek te lijf te gaan maar dat werkt alleen wanneer het op basis van gelijkwaardigheid en wederzijds respect gaat. Hoe verbaasd zullen wij zijn als twee hippe, opgeschoten rijkelui jochies uit Sao Paulo naar Slotervaart afreizen om de plaatselijke jeugd aldaar te leren schilderen in het kader van ‘ontwikkelingshulp-in-een–nieuw-jasje’? Om wie gaat het nu eigenlijk?

Het geweld in de favela´s valt niet te onderschatten. Maar ook niet te overschatten. Vanuit een ambassade-wijk in Brasilia is de beslissing om het bezoek aan Mare en Nova Hollanda af te lasten wellicht de enige juiste. Ook de beslissing van de delegatieleider om dat verbod te respecteren en op te volgen is op basis van de bestaande informatie wellicht de enige juiste. Maar doe het dan consequent. Doe het dan om elk mogelijk risico uit te sluiten en blijf dan – als het ware – drie dagen in het hotel. Wie geen risico’s wil nemen, zou een bezoek aan een favela sowieso niet op het programma moeten zetten.

Tenslotte. Drie delegatieleden zijn diezelfde dag bedreigd en (bijna) beroofd. Dat gebeurde om de hoek van het hotel, in Ipanema, één van de rijkste en veiligste wijken in Rio de Janeiro. Door veel verontwaardigd geschreeuw schrokken de overvallers dusdanig dat ze het op een rennen zetten.

Ik zelf ben in mijn hele leven overigens één maal overvallen. Hoekje Keizersgracht – Leidsestraaat, Amsterdam. Op klaar lichte dag met een mes tegen mijn keel. Wat had Hercules in zo´n situatie gedaan?

Bij IBISS in Cruzeiro - rechts wijkleider Hercules

Artikel in de Braziliaanse krant kopt: Oorlog in Mare gaat door met een in de brand gestoken bus

Het deed ons weer even met beide benen op de grond staan. Een andere cultuur en samenleving gaat een stapje verder dan andere kunstenaars en andere organisatiestructuren. Men gaat anders om met tijd, ruimte, diversiteit, belastinggeld, kunst, noem het maar op. Brazilië is een andere cultuur in optima forma. Dat bleek bijvoorbeeld bij de galerie van Eduardo Fernandes (hij brengt naast Eduardo Climachauska, Fernando Arias en Vicente de Mello de Nederlandse kunstenaar Martijn van Oorschot). Zijn uitnodiging voor een receptie gaf 19h00/22h00 aan, maar een bezoek omstreeks 24h00 was pas echt aanbevelenswaardig vertelde Edu. Zo gezegd zo gedaan. Na de ontvangst bij de Nederlandse consul in de taxi snel naar de wijk Pinheiros in São Paulo. De galerie was stampvol. En ruim na middernacht was er ook nog een etentje gepland. Buitenlandse gasten worden goed ontvangen.

In een stampvol nachtrestaurant kwamen de verhalen over de Braziliaanse kunstscene snel ter tafel. Veel trots en nieuwsgierigheid maar ook cynisme. De vaak ten voorbeeld gestelde belastingwetgeving (concreet de Lei Rouanet) kreeg bijvoorbeeld weinigen complimenten. Wat doet deze, naar meneer Rouanet genoemde, wet? Deze wet geeft Braziliaanse bedrijven de mogelijkheid om cultuur te steunen met belastingvoordeel. In feite stimuleert het bedrijven om grootschalig cultuursponsoring te bedrijven: 100% aftrekbaar van de belasting. Op het oog ideaal. We keken dan ook uit naar de praktische invulling. Een bezoek aan het prestigieuze cultureel centrum van de Banco do Brasil bracht echter flink twijfel in de delegatie.

Een introductie van een bankemployee over het systeem zette het cultureel centrum van de bank (denk aan een klassiek gebouw in het oude centrum van Rio met de omvang van de oude ABN AMRO aan de Vijzelstraat in Amsterdam, nu het Stadsarchief) onverbloemd neer als een soort van flagship store van de bank met blockbusters en veel educatie. Daar is niets mis mee (zeker niet met de fantastische werken van Malevich die juist werden opgehangen in het kader van een grote tentoonstelling uit het Russisch Staatsmuseum in St. Petersburg, niet te verwarren met de Hermitage). Maar je kunt er ook naar kijken als besteedbaar belastinggeld. Geld dat ook anders besteed had kunnen worden. Zonder de belastingregeling had het Braziliaanse cultuurministerie een ruimer budget gehad. Bij beleidsmakers gaan de handen dan jeuken.

Ook de kunstenaars in het nachtrestaurant, alwaar inmiddels de eerste beeldschone gasten uit de party’s van de Fashion Week van São Paulo binnendruppelden, waren niet onverdeeld positief over de wet. Mijn gastheer straalde overigens van trots bij zoveel mooie stadsgenoten: de Paulista’s. Terug naar de les. De wet was mooi op papier en heeft ook jarenlang goed gewerkt, stelden mijn tafelgenoten. Vandaag de dag werden de artistieke keuzes echter gemaakt met maar weinig artistieke motieven in het achterhoofd. Daar was de wet niet voor bedoeld. De Lei Rouanet werd gegijzeld. Mijn gesprekspartners hoopten dat de banken en de andere grote bedrijven in de toekomst eigenwijzer zouden gaan programmeren. Moest het geld niet gewoon naar de ministeries vroeg ik? Nou nee, dat was een niet de oplossing zeiden ze. En met het grote netwerk van laagdrempelige expositieruimtes waren ze erg blij; veel kantoren en bedrijven kenden dankzij de wet een galerieruimte en voor menige kunstenaar was dat een goede stepping stone geweest. Een opgewekte Banco do Brasil-medewerker vertelde ons de middag daarop overigens inderdaad dat de programmering vandaag de dag was ondergebracht bij de marketingafdeling van de bank. Ik moest denken aan de kunstenaars die hoopten op een eigenwijze programmering.