Wat heeft de Nederlandse cultuurmissie opgestoken van het bezoek aan São Paulo en Rio? Het is een vraag van José Mária Ferreira Filho, een van onze gesprekspartners van de zijde van de Braziliaanse overheid. Het is maandagochtend 22 juni in de hoofdstad Brasilia. De groep is merendeels huiswaarts. Delegatieleider Monique Vogelzang sloot de reis zaterdagavond formeel af met een aantal opdrachten aan de deelnemers. Henk Heikamp van OCW en ondergetekende restte nu nog de taak om de 530-pagina’s tellende mapping in een protocollaire geste aan te bieden aan de nationale autoriteiten in Brasilia. Hoe indrukwekkend en bruisend Sao Paulo en Rio ook mogen zijn, de landsregering zetelt er niet. Op de agenda staan drie bezoeken: de Braziliaanse ministeries van Buitenlandse Zaken en Cultuur en uiteraard de Nederlandse ambassadeur.
We vliegen op zondag van Rio de Janeiro naar de nu bijna vijftig jaar oude hoofdstad. In de dromen van planologen telde deze hoofdstad maximaal zo’n 250 duizend inwoners, na wat kwakkelende jaren groeide de stad echter explosief tot het huidige aantal van 2,5 miljoen. De levensvatbaarheid verstomde het debat onder de critici. Het leefklimaat van de stad scoort anno 2009 dan ook opmerkelijk hoog bij jonge gezinnen. Ook een van de mappers, theatermaker Ricky Seabra, verklaarde ons zijn liefde voor de stad. Hij vertelde over de pioniersjaren van zijn ouders en de enorme speelruimte rondom de huizenblokken van Niemeyer of Burle Marx en hoe deze vandaag de dag bewoond worden door kleine aapjes en prachtige vogels. De bomen zijn immers volgroeid waardoor de fauna uit de omliggende savanne de stad heeft ingenomen.
Ambassadesecretaris Mariëlle van Miltenburg heeft alles voor ons voorbereid en praat ons voorafgaand aan de ontmoetingen bij over de hoofdstedelijke mores. Na de ambassadeur volgen de ministeries van Buitenlandse Zaken en Cultuur. De bezoeken kennen een formeel aspect dat uiteraard contrasteert met de veel directere ontmoetingen in de cultuurpraktijk van São Paulo en Rio. De hartelijkheid is niet anders. Onze gesprekspartner bij Buitenlandse Zaken maakt grote indruk, en niet alleen omdat hij verhaalt over zijn bezoeken aan het Rijksmuseum en het Stedelijk of omdat hij een gastvrije rondleiding geeft door het Palácio do Itamaraty, het veel geprezen representatiegebouw van de republiek. In de ontvangstzalen van Oscar Niemeyer uit 1962 vertelt hij vol trots over de, zeer recent in deze zalen opgestelde, indiaanse keramiek. De emancipatie van de oorspronkelijke bewoners heeft bij de regering Lula da Silva immers hoge prioriteit .
Hij refereerde daarbij aan het gesprek waarmee we begonnen. Op zijn vraag over wat de Nederlandse cultuurmissie nu had geleerd, hadden wij hem gemeld dat er natuurlijk erg veel praktische plannen voor uitwisseling en intensivering waren gesmeed, maar dat de (overigens geheel ‘witte’) delegatie daarenboven zeer geïnspireerd naar huis ging inzake twee discipline overstijgende kwesties: de buitengewoon inclusieve positionering van de cultuurprogramma’s (lees de omgang met culturele diversiteit) en de onderwijskundige aanpak waarbij dans, theater, muziek en circus werden aangemerkt als de ‘vier talen’ van het onderwijs en de outreach programma’s. Niet autonoom maar instrumenteel.
Maandagmiddag is de missie finaal ten einde. Een korte architectuurrondrit door de stad brengt ons uiteindelijk op de luchthaven. Henk Heikamp reist via Rio en mij rest nog een allerlaatste dag in São Paulo alwaar ik een extra afspraak heb met de grand dame van de Braziliaanse galeries: Senhora Luisa Strina. Twintig jaar geleden hielp zij Wim Beeren, Dorine Mignot en Els Barents bij de grote tentoonstelling U-ABC in het Stedelijk Museum; een nu legendarische tentoonstelling over schilderijen, beelden en fotografie uit Uruguay, Argentinië, Brazilië en Chili (september/december 1989). Destijds pleitte ik al voor een show met alleen de Braziliaanse kunstenaars, zegt ze tegen mij. Of ik terug in Nederland wil doorgeven dat het anno 2009 tijd is voor een tentoonstelling over enkel Brazilië. Bij deze.
